Friday, March 31, 2017

සන්නිවේදනය හා ආධුනික ගුවන් විදුලිය (Amateur radio) 75

0

Radio Beacon

බීකන් යනු යම් සන්නිවේදන කාර්යක් සපුරාලන ඉතා පැරණි තාක්ෂණික උපක්‍රමයකි. යම් පනිවුඩයක්/සංඥාවක් ශබ්ද මාර්ගයෙන් හෝ දෘෂ්‍ය මාර්ගයෙන් හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් හෝ වෙනත් අයට පොදුවේ ලබා දිය හැකි ඕනෑම උපක්‍රමයක් බීකනයකි. ඒ අනුව අතීතයේදි ගිනි දැල් බීකන් ලෙස භාවිතා කර තිබෙනවා (කඳු මුදුන්වල ගැසූ ගින්දරින් පිටවන දුම්වලින් යම් පනිවුඩ ලබා දී තිබෙනවා). මීට අමතරව අප කවුරුත් දන්නා බීකනයක් තමයි නැව් ගමනාගමනයට උපකාරිවන lighthouse කියන්නෙත්.

ඇම්බ්‍යුලන්ස් රථ, ගිනි නිවන රථ, පොලිස් රථ ආදියෙහි ඇති සයිරන් ශබ්ද හා/හෝ “වර්ණවත් සැලෙන එලි” ආදියද බීකන් වේ. විශාල කන්ටේනර් රථ ආදියෙහිද මෙවැනි බීකන් තිබෙනවා. Airport හා heliport (හෙලිකොප්ටර් බස්සන තැන්) වලත් මෙවැනි ආලෝකමත් බීකන් තිබෙනවා. එම බීකනයෙන් පිටවන වර්ණය අනුව පයිලට්ට පණිවුඩයක් ලැබෙනවා කුමන ජාතියේ යානා එහි බැස්සිය හැකිද කියාත්.

එහෙත් අප මෙම පාඩමින් වැඩි විස්තර සොයන්නට යන්නේ ඉහත ආකාරවල බීකන් ගැන නොව. රේඩියෝ තරංග උපයෝගි කරගන්නා බීකන් හෙවත් radiobeacon ගැනයි. මීට පෙර හදිසි ආපදා සන්නිවේදනය ගැන කතා කරන විට හමු වූ EPIRB, ELT, PLB ද රේඩියෝබීකන් වේ (හදිසි ආපදාවකදී කොස්පාස් ආදී හදිසි ආපදා ප්‍රතිචාර පද්ධතියකට තමන් සිටින තැන හඟවන කාර්ය ඉන් සිදු වෙනවා). මෙම බීකන් ක්‍රියාත්මක වන්නේ ආපදා තත්වයකදී පමණි (එනිසා emergency beacon හෝ distress beacon ලෙස මේවා හැඳින්වේ); එතකල් කිසිම රේඩියෝ තරංගයක් ඉන් නිකුත් වන්නේ නැත.

එසේ වුවත්, අප මේ කතා කරන්නට යන්නේ ඊටත් වෙනස් රාජකාරියක් සිදු කරන රේඩියෝබීකන් ගැනයි. විශේෂත්වය කුමක් වුවත්, සෑම බීකන් එකකින්ම සිදු කරන පොදු රාජකාරිය නම් යම් සන්නිවේදන කටයුත්තකි (යම් පනිවුඩයක්/සංඥාවක් ලබාදීම). ආධුනික ගුවන් විදුලියේදී භාවිතා කරන බීකන් නොකඩවා දිගටම යම් රේඩියෝ තරංගයක් විසුරුවා හරිනවා. අපට හැකියි මෙම බීකන් ක්‍රමය යොදා ගන්නට අයනගෝලයේ උපකාරයෙන් සිදු කරන රේඩියෝ සන්නිවේදනය පහසු කර ගැනීමට. ඒ කොහොමද?

ඔබ දන්නවා HF කලාපයේ සංඛ්‍යාතයන් භාවිතා කරමින් අපට හැකියි අයනගෝලයේ ඉහල ස්ථරවලින් පරාවර්තනය කරවා කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් ඈතට සංඥා විසුරුවා හරින්නට (sky wave). එහෙත් එය හැමදාම එක හා සමානව කළ හැකි දෙයක් නොව දිනෙන් දින පැයෙන් පැය නිමේෂයෙන් නිමේෂය වුවද විචලනය වන එකකි. ඊට හේතුව අස්ථාවර සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වය බවත් අප ඉගෙන ගත්තා.

සිතන්න ලංකාවේ (ගම්පහ දිස්ත්‍රක්කයේ යම් ප්‍රදේශයක) මේ මොහොතේ මා සිටින බැවින්, එතැන සිට ප්‍රංශයේ Aiguèze නම් මනරම් ගම් ප්‍රදේශයට මට අයනගෝලයේ උපකාරයෙන් රේඩියෝ සන්නිවේදනයක් කිරීමට අවශ්‍ය යැයි කියා. එය ඇත්තෙන්ම කළ හැකියි. එහෙත් එය හැමදාම කිරීමට නොහැකියි. ඊට හේතුව සමහර කාලවලදී/වෙලාවලදී අයනගෝලය විසින් රේඩියෝ තරංග බ්ලොක් කරනවා (අවශෝෂණය කරනවා). සමහර අවස්ථාවලදී මට එම පෙදෙස සමඟ සන්නිවේදනය කළ හැකි වුවත්, සංඥා ඉතාම දුබලවයි ඇසෙන්නේ (එනම් ඉතා විශාල හායනයක් සිදු වී තිබෙනවා). තවත් අවස්ථාවකදී මට එය ඉතාම පැහැදිලිව කළ හැකි වෙනවා. මෙලෙස විවිධ කාලයන්වලදී සන්නිවේදනය වෙනස් වෙනවා මොකද අයනගෝලයේ ස්වභාවය අස්ථාවර සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා නිතරම වෙනස් වන නිසා.

ඉතිං, මට ඉහත ආකාරයට හොඳ සන්නිවේදනයක් සිදු කිරීමට හැමතිස්සේම හැකි වෙන්නේ නැහැ. මොන මොන වෙලාවලදී එය හොඳින් කළ හැකිදැයි මට දළ වශයෙන් හඳුනාගත හැකියි පෙර පාඩම්වලදී ස්පේස් වෙදර් ගැන කියූ කරුණු ගැන විමසිල්ලෙන් සිටිමින්. එහෙත් එවැනි ආකෘතිවලින් කියනා තත්වයන්/අනාවැකි 100%ක්ම නිවැරදි නොවන්නටත් හැකියි. එසේ නම් මට කරන්නට තිබෙන්නේ සැරින් සැරේට ඇත්තටම මගේ ට්‍රාන්ස්මීටරයෙන් සංඥා යවා බැලීමයි. එහෙත් තිස්සෙම එය කර කර ඉන්නටත් බැහැනෙ (අපට වෙන වැඩත් කරන්නට තිබෙන නිසා ජීවිතයේ). මෙන්න මෙතැනදී තමයි බීකනයක වටිනාකම එන්නේ.

මට හැකියි ප්‍රංශයේ යම් රේඩියෝබීකනයක් පිහිටුවන්නට. ඉන් දිගටම රේඩියෝ තරංග නිකුත් වේවි. එම රේඩියෝ තරංගවලට ඇහුම්කන් දීමට මටත් ලංකාවේ සිට රිසීවරයක් ටියුන් කර තැබිය හැකියි. එවිට, අයනගෝලයේ උපකාරය නැති විට (එනම් අයනගෝලය රේඩියෝ තරංග පරාවර්තනය නොකරන විට), රිසීවරයෙන් කිසිදු ශබ්දයක් නොඇසේවි. එහෙත් යම් මොහොතක අයනගෝලය සක්‍රිය වූ විට (එනම් පරාවර්තනය සිදු කරන්නට ගත් විට), රිසීවරයෙන් ශබ්දයක් විත් මට දැනුම් දේවි. එවිට මා දැන ගන්නවා දැන් අයනගෝලය හරහා රේඩියෝ සන්නිවේදනයක් ප්‍රංශය සමඟ කළ හැකියි කියා.

රේඩියෝබීකනයක් සාමාන්‍යයෙන් යොදා ගන්නා හැටි ඉහත ආකාරයෙන් තමයි සිදු වන්නේ. එහෙත් මීට වඩා තවත් හොඳ පහසුකම් කිහිපයක්ම මෙම බීකනය මඟින් සිදු කරගත හැකි ලෙස එය සකස් කළ හැකියි. ඒ ගැන බලමු දැන්.

අයනගෝලය විසින් සෑම සංඛ්‍යාතයකටම එක ලෙස සලකන්නේ නැහැනෙ. එක් එක් සංඛ්‍යාතයන්ට සලකන විදිය වෙනස්ය. සමහර සංඛ්‍යාතයන්ට ඉතාම අවම හායනයක් සිදු කර ඈතට පරාවර්තනය කරයි. තවත් සංඛ්‍යාතයන්ට විශාල හායනයක් සිදු කර පරාවර්තනය කරයි. තවත් සංඛ්‍යාතයන් කොතරම් හායනයකට ලක් වේද කියතොත් පොඩ්ඩක්වත් පරාවර්තනය සිදු නොකරාවි. ඉතිං, අර රේඩියෝබීකනයෙන් කුමන කුමන සංඛ්‍යාතයන් කුමන කුමන මට්ටමින් පරාවර්තනය කරයිද යන්න සෙවිය හැකියි. ඒ සඳහා කරන්නට තිබෙන්නේ සරල දෙයකි.

සාමාන්‍යයෙන් අයනගෝලය සපෝට් කරන සම්පූර්ණ සංඛ්‍යාත පරාසයේ තැනින් තැන සංඛ්‍යාතයන් කිහිපයක් තොරා ගන්න. ඉන්පසු එක් මොහොතකදී ඉන් එක් සංඛ්‍යාතයකින් සංඥාවක් විසුරුවා හරිනවා. එයද වොට් කිහිපයකින් සිදු කරනවා. ඒ කියන්නේ පළමු තත්පරයේදී වොට් 100කින් එක් සංඛ්‍යාතයකින් රේඩියෝ සංඥාවක් යවනවා තත්පර 5ක කාලයක් පුරා. එම තත්පර 5 අවසන් වූ පසු, එම සංඥාවම එම සංඛ්‍යාතයෙන්ම වොට් 10කින් විසුරුවා හරිනවා තවත් තත්පර 5ක කාලයක් පුරා. එම තත්පර 5 අවසන් වූ පසු එම සංඥාවම එම සංඛ්‍යාතයෙන්ම නැවත වොට් 1කින් විසුරුවා හරිනවා තත්පර 5ක කාලයක් පුරා. මෙලෙස විවිධ වොට් ගණනින් එකම සංඥාව එකම සංඛ්‍යාතයෙන් විසුරුවා හරින විට, ඉන් අපට දැන ගත හැකියි මේ මොහොතේ අයනගෝලය එම සංඛ්‍යාතය කොතෙක් හොඳට පරාවර්තනය කරනවාද කියා.

හායනය ඉතාම වැඩි නම්, වොට් 100ක් වැනි වැඩි වොට් ගණනකින් යැව්වත් සංඥාව අයනගෝලය හරහා ඈතට නොයනු ඇති (හායනය එතරම්ම වැඩියි එම මොහොතේ). සාමාන්‍යයෙන් අයනගෝලය හරහා ප්‍රචාරණය වන සංඛ්‍යාතයක් යම් මොහොතක බ්ලොක් වී තිබෙන විට අප ඊට කියනවා “එම බෑන්ඩ් එක closed” (band closed) කියා. සංඥාව වොට් 10කින් යවන විට යාන්තමට ඈත සිට ඇසේ නම් ඒ කියන්නේ හායනය තරමක් වැඩි වුවත් අයනගෝලය විසින් එම සංඛ්‍යාතය ප්‍රචාරණය වීමට උදව් කරනවා කියාය. යම් මොහොතක එම සංඛ්‍යාතය අයනගෝලය හරහා ප්‍රචාරණය වන විට අප ඊට කියනවා “බෑන්ඩ් එක open” (band opened) කියා. වොට් 1කින් යවන විටත් ඈත සිට එම සංඥාව ග්‍රහණය කළ හැකි නම්, එම අවස්ථාවේදී අයනගෝලය ඉතා හොඳින්ම (හායනය ඉතාම අඩුවෙන්) එම සංඛ්‍යාතය පරාවර්තනය කරන බව නිගමනය කළ හැකියි (ඒ කියන්නේ බෑන්ඩ් එක හොඳටම ඕපන්).


ඉහත ආකාරයට තෝරා ගත් අනෙක් සංඛ්‍යාතයන්ද පිලිවෙලට අර වගේ වොට්/ජව මට්ටම් කිහිපයකින් යැවිය හැකිය. එමඟින් අපට හැකි වෙනවා අයනගෝලය සපෝට් කරන සංඛ්‍යාත පරාසයම යම් මොහොතක පවතින තත්වය කුමක්දැයි දැන ගැනීමට.

එකම වෙලාවේ ලෝකය වටේ ඇති සමස්ථ අයනගෝලයම එකම ගතිගුණ දක්වන්නේ නැත. යම් මොහොතක ලංකාව හා ප්‍රංශය අතර පෙදෙසයේ අයනගෝලය යම් සංඛ්‍යාතයක් ප්‍රචාරණය කළත් (band opened), එම මොහොතේදී ලංකාව හා ඔස්ට්‍රේලියාව අතර අයනගෝලය හරහා එම සංඛ්‍යාතයට band closed වී තිබිය හැකියි. ඒ අනුව ප්‍රංශයේ සවිකර තිබෙන බීකනයෙන් මට ඔස්ට්‍රේලියාව හා ලංකාව අතර අයනගෝල තත්වය දැනගත නොහැකිය. ඒ සඳහා තවත් බීකනයක් මට ඔස්ට්‍රේලියාවේ සවි කිරීමට සිදු වෙනවා. එලෙස ලොව පුරා ස්ථාන දුසිමක විතර බීකන් සවි කිරීමෙන් අපට පුලුවන් මුලු ලොවම ආවරණය කරන්නට.

එවැනි ලොවම ආවරණය කරපු බීකන් පද්ධතියක් තිබෙනවා ආධුනික ගුවන් විදුලි ශිල්පින් සතුව. මුලු ලොවම ආවරණය නොකරන තවත් කුඩා පද්ධතිද ගණනාවක් තිබෙනවා. ආධුනික ගුවන් ශිල්පින් භාවිතා කරන මෙවැනි බීකන් amateur radio propagation beacon ලෙස හැඳින්විය හැකියි. අනිවාර්යෙන්ම මෙවැනි බීකන්වල සංඛ්‍යාතයන් ආධුනික ගුවන් විදුලි සංඛ්‍යාත බෑන්ඩ්/පරාස තුල තිබිය යුතුයි. තනි තනි ආධුනික ශිල්පින්ට මෙන්ම ආධුනික රේඩියෝ ශිල්පී සමාජ විසිනුත් ඒවා පවත්වාගෙන යා හැකියි. කවුරුන් විසින් පවත්වාගෙන ගියත් ඒවායේ සේවය කාටත් නොමිලේ ලබා දිය යුතුය (මොකද ආධුනික ගුවන් සේවයේ කිසිම තැනකදී මුදල් අය කිරීම හෝ යම් තෝරාගත් කාණ්ඩයකට පමණක් සේවාවන් සීමා කිරීම කළ නොහැකිය).

සාමාන්‍යයෙන් මූර්ජනය නොකරපු නිකංම කැරියර් සංඛ්‍යාතය පමණක් ඇමචර් රේඩියෝබීකනයකින් නිකුත් වන්නේ නැත. එක් එක් බීකන් ට්‍රාන්ස්මීටරයක් සඳහාම අනිවාර්යෙන්ම අනන්‍ය කෝල්සයින් එකක් තිබිය යුතුමය (එය ඉතිං සාමාන්‍ය නීතියනෙ - සෑම ට්‍රාන්ස්මිටරයකටම කෝල්සයින් එකක් තිබිය යුතුය). එනිසා, බීකනයෙන් තමන්ගේ කෝල්සයින් එක මෝර්ස්කෝඩ් (A1A) ක්‍රමයෙන් විසුරුවා හැරේ. අවශ්‍යම නම් වෙනත් එමිෂන් ක්‍රමයකින්ද (F1A, G1B, වැනි) කෝල්සයින් එක යැවිය හැකිය.

ඇත්තටම HF සංඛ්‍යාත පරාසය සඳහා පමණක් නොව, LF, MF, VHF, UHF, SHF ආදී අනෙක් සංඛ්‍යාත පරාසයන් සඳහාද එවැනි රේඩියෝබීකන් ක්‍රියාත්මක වේ. VHF බීකනයකින් අපට දැන ගත හැකියි tropo ප්‍රචාරණය සක්‍රියද කියා සොයා ගැනීමට.

SHF බීකන්වලින් ඇත්තටම බලාපොරොත්තු වන්නේ අයනගෝලය එම සංඛ්‍යාත සඳහා ඕපන්ද කියා බැලීමට නොවේ. කිසිදා අයනගෝලය මෙවැනි අධිසංඛ්‍යාතයන්ට විවෘත නොවේ (මෙම සංඛ්‍යාත අයනගෝලය විනිවිද යයි). ඇන්ටනා හා රේඩියෝ රිසීවර් හරියට ටියුන් කිරීමට හා calibrate කිරීමට මෙවැනි බීකන්වලින් එන රේඩියෝ සංඥා භාවිතා වේ. මින් පෙනෙන්නේ අයනගෝලයේ තත්වය බැලීමට අමතරව තවත් රාජකාරි රේඩියෝබීකන්වලින් කර ගත හැකි බවයි.

ඇත්තෙන්ම නිකංම කෝල්සයින් එක යවනවා වෙනුවට සමහර බීකන් විසින් තවත් අමතර දත්තද යවනවා. එම අමතර දත්ත වන්නේ ස්පේස් වෙදර් දත්තයන්ය (K-index වැනි). තවත් බීකන්වලින් එමිෂන් කිහිපයකින්ම සංඥා නිකුත් කරනවා (වරක මෝර්ස්කෝඩ්වලින්ද, ඊළඟට ඩිජිටල් ක්‍රමයකින්ද ආදි ලෙස). මෙලෙස සාමාන්‍යයෙන් ඔබට සිතිය හැකි ඕනෑම විදියකින් බීකන් සෑදිය හැකි බව පෙනෙනවා නේද?

සමහර ආධුනික ගුවන් ශිල්පින්ද බීකන් පවත්වාගෙන යනවා විනෝදෙට මෙන්. බොහෝ ඒවා තාවකාලික වේ. එහිදී තමන්ගේ කෝල්සයින් එක අගට /b යන්න එකතු කර බීකනය සඳහා අලුත් කෝල්සයින් එකක් සාදා ගත හැකියි. එහෙත් ලෝක මට්ටමින් ඉතා හොඳ බීකන් ජාලයක් පවතිනවා. දැන් ඒ ගැන සොයා බලමු.

ලංකාවේ RSSL රේඩියෝ සංගමය විසින් 6 meter beacon project නම් ව්‍යාපෘතිය සමඟ එක්ව 6m බෑන්ඩ් එක තුල 50.009MHz යන සංඛ්‍යාතයෙන් වොට් 25ක බීකනයක්ද පවත්වාගෙන යනවා. එහි කෝල්සයින් එක 4S7B/B වේ. එහි ග්‍රිඩ් පිහිටීම MJ96xv වේ.

International Beacon Project (IBP)

ලොව පුරා විවිධ ස්ථාන 18ක සවිකර තිබෙන බීකන් ජාලයකි. Northern California DX Foundation (NCDXF) හා International Amateur Radio Union (IARU) යන ආයතන දෙක එක්ව මෙම ව්‍යාපෘතිය ක්‍රියාත්මක වේ. 22WPM වේගයකින් මෝර්ස්කෝඩ්වලින් දත්ත යවයි. HF කලාපයේ තෝරාගත් නිශ්චිත සංඛ්‍යාතයන් 5කින් මේ සියලු බීකන් ක්‍රියාත්මක වේ. එම සංඛ්‍යාතයන් වන්නේ 14.100 MHz, 18.110 MHz, 21.150 MHz, 24.930 MHz හා 28.200 MHz වේ.

ඇත්තෙන්ම මෙම ව්‍යාපෘතියට ලෝකයේ විවිධ රටවල ආධුනික ගුවන් ශිල්පි සංගම්වලද උපකාර ලැබෙනවා (එනම් යම් ප්‍රදේශයක බීකනයක් එම ප්‍රදේශයට/රටට අයත් රේඩියෝ සංගමයකින් තමයි පාලනය කරන්නේ). http://www.ncdxf.org/ යන වෙබ් අඩවියට ගොස් එක් එක් බීකනය තිබෙන රට හා ප්‍රදේශයත්, ඒවායේ ග්‍රිඩ් පිහිටීමත්, පවත්වාගෙන යන රේඩියෝ සංගමයත්, ඒවායේ කෝල්සයිනුත් ආදී සියලු නිල තොරතුරු ඉන් බලා ගත හැකියි.

මෙහි එක් බීකනයක් ලංකාවේ කොළඹ පිහිටුවා ඇත. එය RSSL නම් ලංකාවේ ප්‍රමුඛ රේඩියෝ සංගමය විසින් පවත්වාගෙන යන අතර, එම බීකනය පිහිටා තිබෙන grid එක වන්නේ MJ96wv වේ. එහි කෝල්සයින් එක 4S7B වේ.

මෙම බීකනයක් වැඩ කරන හැටි දැන් බලමු. ඉහත සංඛ්‍යාත පහෙන් පහලම සංඛ්‍යාතය වන 14.100MHz පළමුවෙන්ම තෝරා ගෙන තත්පරයට වචන 22ක වේගයෙන් එම බීකනයේ කෝල්සයින් එක හා ඩෑෂ් සලකුණු 4ක් පමණක් යවනවා මෝස්කෝඩ්වලින්. එහිදී කෝල්සයින් එක හා පළමු ඩෑෂ් එක වොට් 100ක ජවයකින් යවනවා. එහි දෙවැනි ඩෑෂ් එක වොට් 10කින්ද, තෙවැනි ඩෑෂ් එක වොට් 1කින්ද, අවසාන ඩෑෂ් එක වොට් 0.1කින්ද යවනවා. එලෙස කෝල්සයින් එක හා ඩෑෂ් 4ම යැවීමට තත්පර 10ක් වැය වෙනවා. ඉන්පසු, ඊළඟට ඉහල 18.110MHz සංඛ්‍යාතයට පැන නැවත ඉහත ආකාරයටම සංඥාව යවනවා. මේ ආකාරයට අනෙක් සංඛ්‍යාත 3න්ද සංඥා යවනවා.

එම සංඛ්‍යාත 5න්ම සංඥා යැවූ පසු තත්පර 130ක් නිහඬව සිට නැවත මුල සිට පෙර පරිදිම සංඛ්‍යාත එකින් එක ඔස්සේ සංඥා යවනවා. එක් සංඛ්‍යාතයක් සඳහා තත්පර 10 බැඟින් සංඛ්‍යාත පහෙන්ම විසුරුවාලීමට තත්පර 50ක් වැය වේ. නිහඬව සිටින තත්පර 130ත් සමඟ එක් වටයක් සඳහා තත්පර 180ක් හෙවත් විනාඩි 3ක් ගත වේ.

සියලුම බීකන් එකම සංඛ්‍යාත සෙට් එක භාවිතා කළත් කිසිම විටක එකම සංඛ්‍යාතයකින් බීකන් දෙකක් එකවර සම්ප්‍රේෂණය සිදු නොකරන ලෙසයි ඒවා සකස් කර තිබෙන්නේ. එනිසා සියල්ලම ඉතා හොඳ කාල සටහනයක් අනුව වැඩ කරයි. මේ සියලුම බීකන් GPS රිසීවර් මඟින් කාලය සින්ක්‍රොනයිස් කර ඇත. ලංකාවේ බීකනය උදාහරණයට ගෙන එය සිදු වන හැටි බලමු.

පළමුව පහලතම සංඛ්‍යාතයෙන් තත්පර 10ක් පුරාවට පෙර විස්තර කළ ආකාරයට සංඥාව යවයි. මෙවිට අනෙක් බීකන් 17 විසින්ම මෙම සංඛ්‍යාතය භාවිතා කරන්නේ නැත. තත්පර 10ට පසුව ඊළඟ සංඛ්‍යාතයට පනී. මෙවිට ඊට පෙර භාවිතා කළ සංඛ්‍යාතය දැන් වෙනත් බීකනයක් භාවිතා කරන අතර, වෙනත් බීකනයක් භාවිතා කරමින් සිටි සංඛ්‍යාතය තමයි දැන් ලංකාවේ බීකනය භාවිතා කරන්නේ. මෙලෙස සංඛ්‍යාතයන් 5ම ගාණට තත්පර 10න් 10ට මාරු වේ. හාමුදුරුවරු 18ක් හිඳගෙන සිටින විට, පස් දෙනෙකු පෝලිමට දන් බෙදනවා වැනි වැඩකි මෙතන සිදු වන්නේ. එක් වටයක් තුලදී පළමු කෙනා පළමු හිමිට දන් බෙදනවා. ඉන්පසු ඔහු ඊළඟ හිමි ගාවට යනවා; එවිට ඔහුට පිටුපසින් සිටින දෙවැනි කෙනා පළමු හිමි ගාවට එනවා. මෙලෙස පස් දෙනා ක්‍රමයෙන් දන් බෙදමින් ඉදිරියට යනවා. හිමියන් 18ක් සිටින නිසා, පළමු හිමිට පස්වැන්නා දන් බෙදූ පසු එම පලමු හිමිට බලාගෙන ඉන්න වෙනවා අර මුලින්ම දන් බෙදපු කෙනා තවත් හිමියන් 13කට දන් බෙදා අවසනව තමන් වෙත එන තුරු. අන්න එම බලන් සිටින කාලය තමයි පෙර දැක්වූ තත්පර 130ක කාලය (එක් බීකනයකට තත්පර 10 බැඟින් බීකන් 13ක් හරහා ගමන් කිරීමට ගත වන කාලය). මෙලෙස එක් එක් බීකනය කුමන කුමන සංඛ්‍යාත භාවිතා කරනවාද යන්න තත්කාලීනව බැලිය හැකියි ඉහත වෙබ් අඩිවියට ගොස්.

Fox hunting

රේඩියෝබීකන් භාවිතා කරමින් සිදු කරන ක්‍රීඩාවකි. යම් රේඩියෝබීකනයක් තරග සංවිධායකයන් විසින් රහසිගතව යම් ස්ථානයක සඟවයි. තරගකරුවන්ට (hounds) කරන්නට තිබෙන්නේ තම රිසීවරයෙන් ඊට ඇහුම්කන් දෙමින් එය තිබෙන තැන සොයා ගැනීමයි. මෙහිදී සඟවපු බීකනය/ට්‍රාන්ස්මීටරය තමයි fox (හිවලා). අතීතයේ (හා දැනටත්) සමහර රටවල යම් උත්සව කාලයකදී කැලෑවක සිටින හිවලුන් දඩබල්ලන් (hounds) ලවා දඩයම් කිරීමේ ක්‍රීඩා තිබී ඇත. එම නම තමයි සැඟවූ රේඩියෝ බීකනය සෙවීමේ ක්‍රීඩාවටත් අරං තිබෙන්නේ.

transmitter hunting, bunny chasing ආදි තවත් නම්වලින්ද මෙම ක්‍රීඩාව හැඳින්වෙන අතර, එහි ආකාර කිහිපයක්ම පවතී. සමහර තරගවලදී තරගකරුවන් පයින් යා යුතුය (pedestrian transmitter hunting). සමහර තරගවලදී වාහනවලින් ගොස් එය කළ යුතුය (mobile transmitting hunt). පළමුවෙන්ම ෆොක්ස් ගාවට ළඟා වූ තැනැත්තා ජයග්‍රහණය කරයි.

 

මෙවැනි තරගවල හුදු සතුට විනෝදය ලබා දීම පමණක් නොවේ තිබෙන්නේ. ශාරීරික ව්‍යායාමයක් ඉන් ලබා දේ. ඊටත් අමතරව සිතියම් කියවීමේ හා කොම්පාස්/මාලිමා යන්ත්‍ර භාවිතා කිරීමේ දක්ෂතාව ඔප් නැංවේ. ඊටත් අමතරව, රේඩියෝ තාක්ෂණය හා උපක්‍රම පිළිබඳ දැනුමකුත් ලැබෙනවා. ඊට හේතුව triangulation වැනි ගණනය කිරීම් සිදු කර යම් ට්‍රාන්ස්මීටරයකින් එන රේඩියෝ සංඥා ග්‍රහණය කරමින් එය තිබෙන තැන හැඳුනාගැනීමේ හැකියාව ලැබෙනවා. ට්‍රාන්ස්මීටරයකින් එන සංඥා ග්‍රහණය කර එය තිබෙන තැන සොයා ගැනීම Radio Direction Finding (RDF) හෙවත් නිකංම Direction Finding (DF) ලෙස හැඳින්වෙනවා.

එම RDF දැනුම ප්‍රායෝගික ලෝකයේදී වැදගත් දේවලට භාවිතා කළ හැකියි. එනම්, කවුරුන් හෝ කරදරකාරී ලෙස නීති විරෝධි ලෙස රේඩියෝ තරංග විසුරුවාලනවා නම්, එම ස්ථානය සොයා ගැනීම සිදු කරන්නෙත් ෆොක්ස් දඩයම් කරනවා ලෙසමයි; ඉතිං ඔහුව සොයාගෙන අදාල රජයේ ආයතනයට දැනුම් දී ඔහුව අල්ලා දිය හැකියි. තවද, දැනටමත් රේඩියෝ තරංග නිකුත් කරන ට්‍රාන්ස්මීටරයක හෝ කිහිපයක පිහිටුම් ස්ථාන දන්නවා නම්, ඒ මඟින් triangulation මාර්ගයෙන් තමන් සිටින ස්ථානය (සිතියමක් මත) සොයා ගැනීමටත් මෙම හැකියාවෙන් පුලුවන්.

RDF සිදු කිරීමට අද දියුණු උපකරණ ඇත. ඒවා රේඩියෝ තරංගවල නොයෙක් සංසිද්ධි (ඩොප්ලර් ආචරණය වැනි) භාවිතා කර ස්ථානය වඩා නිවැරදිව සොයා ගැනීමට හැකි පරිදි සාදා තිබෙනවා. එවැනි දියුණු උපකරණයක් නැතිවත් රිසීවරයක් හා සුදුසු ඇන්ටනාවක් භාවිතා කරමින් සරල ක්‍රමයකින් එය කළ හැකියි. මෙහිදී එක් පැත්තකට වැඩියෙන් සංවේදී ඇන්ටනාවක් (directional antenna) භාවිතා කළ යුතුය. එවිට, තම රිසීවරයට එය සවි කර ඇන්ටනාව හෙමින් වටේට කරකවන විට එක් පැත්තකින් ප්‍රබල සංඥාවක් ඇසේවි. අන්න ඒ පැත්තේ තමයි දළ වශයෙන් බීකනය තිබෙන්නේ. ඉතිං ඒ පැත්තට දැන් ගමන් කළ හැකියි. එහෙත් බොහෝවිට එක කෙලින් යෑමට නොහැකි වන්නට පුලුවන් (ගෙවල්, කානු, ළඳු කැලෑ ආදිය තිබෙන නිසා). එවිට වටේට වක්‍ර මාර්ග ඔස්සේ ගමන් කිරීමට සිදු වේ. මෙනිසා එය සොයා ගැනීම සරල වගේ පෙනුනත් අභියෝගාත්මක වෙනවා. තවද, සංඥා වෙනත් තැන්වල වැදී පරාවර්තනය වී පැමිණෙනවා විය හැකියි (එවිට ඒ පැත්තේ නොවේ ෆොක්ස් සිටින්නේ). නැවත අභියෝගාත්මක තත්වයකි එතැන තිබෙන්නේ. කෙසේ හෝ බීකනයට ළං වන්නට වන්නට රිසීවරයෙන් ඇසෙන සංඥා හඬ ප්‍රබල වෙනවා.

Amateur Radio Direction Finding (ARDF) හෙවත් Radiosport යනු පයින් ගොස් බීකනය සොයන ලොව පුරා සිටින ආධුනික ගුවන්විදුලි ශිල්පින් නියැලෙන ප්‍රසිද්ධම ක්‍රීඩාවයි. විවිධ වයස් කාණ්ඩ යටතේ එම තරග පැවැත්වේ. යුරෝපයෙන් ප්‍රචලිත වූ මෙම ක්‍රීඩාව මේ වන විට ජාත්‍යන්තර ක්‍රීඩාවක් බවට පත්ව ඇත. IARU ආයතනය විසින් තරග රීති පවත්වාගෙන යයි. මීට අමතරව එක් එක් රටක් තුල රේඩියෝ සංගම් විසින්ද මෙවැනි තරග පවත්වනවා. ද්විවාර්ශිකව (එනම් සෑම ඉරට්ටේ අවුරුද්දකදී - 2000, 2002 ආදී ලෙස) මෙම ජාත්‍යන්තර තරගය සාමාන්‍යයෙන් පැවැත්වේ.

යම් ප්‍රදේශයක මෝස්කෝඩ් නිකුත් කරන බීකන් 5ක් සඟවා තිබෙනවා. එකම සංඛ්‍යාතයෙන් මේවා වරකට එක බීකනය බැඟින් සංඥා (තමන්ගේ කෝල්සයින් එක) විසුරුවා හරිනවා එක දිගට එක විනාඩියක් පුරා. ඉන්පසු එම බීකනය නතර වී, අනෙක් බීකනයද තමන්ගේ සංඥාව එක විනාඩියක් පුරාවට විසුරුවා හරිනවා. මේ ලෙස මාරුවෙන් මාරුවට බීකන් සංඥා විසුරුවනවා. තරගකරුවන්ට තිබෙන්නේ මෙම බීකන් කෙටිම කාලයක් තුලදී සොයා ගෙන දිනුම් කනුව ළඟට හැකි ඉක්මනින් යෑමටයි. සාමාන්‍යයෙන් 2m හෝ 80m බෑන්ඩ් ඔස්සේ බීකන් සංඥා නිකුත් කෙරේ. ආධුනික ගුවන් විදුලියේදී මුදල්වලට කටයුතු සිදු නොවන නිසා, දිනුම්කරුවන්ට මුදල්මය ත්‍යාග ලබා නොදේ. පහත දැක්වෙන්නේ එවැනි සඟවා ඇති බීකනයකි.
 

සියලුම තරගකරුවන්ට බීකන් සඟවා ඇති ප්‍රදේශයේ සිතියමක් (ADRF map) ලබා දේ. එම සිතියමේ තිබෙනවා තරගය පටන් ගන්නා ස්ථානය හා අවසන් කරනා ස්ථානය සලකුණු කර. ඊට අමතරව තරගකරුවන් ඇත්තටම සෙවිය යුතු ප්‍රදේශය ලකුණු කර තිබෙනවා (එනම් මෙම මායිමෙන් එලියේ ගිහින් වැඩක් නැත). භූවිෂමතා ලක්ෂණ මෙන්ම වෙනත් වැදගත් ලක්ෂණ මෙම මැප් එකේ සටහන් කර තිබෙනවා. පහත දැක්වෙන්නේ එවැනි මැප් එකකට උදාහරණයකි.
 
Read More »

බ්ලොග් සම්මානයට තුති...

0
ලාංකිකයන් විසින් පවත්වාගෙන යන බ්ලොග් අඩවි සඳහා, ඉන් විවිධ ක්ෂේත්‍ර ඔස්සේ වසරේ හොඳම බ්ලොග් ලිපි තෝරා ගිය සෙනසුරාදා වෝටර්ස් එඩ්ජ් හි පැවැත් වූ සම්මාන පිරිනැමීමේ උත්සවයකදී (nelumyaya.com) මා විසින් ලියන ලද තාක්ෂණනික ලිපි පෙලක් වෙනුවෙන්ද සම්මානයක් ලැබී තිබෙන බව ආරංචි විය. එය දැනගැනීමෙන් සතුටක් ලැබූ අතර, එය පිරිනැමූ අයට ස්තූතියද පිරිනමනවා. ඊට මා හට සහභාගි වීමට නොහැකි වීම ගැන කනගාටුවද පළ කරනවා.
Read More »

Thursday, March 30, 2017

සන්නිවේදනය හා ආධුනික ගුවන් විදුලිය (Amateur radio) 74

0

පෘථිවි චුම්භකගෝලය

සූර්යාට මෙන්ම පෘථිවියටත් තමන්ගේම පෘථිවි චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් (geomagnetic field) තිබෙනවා. එය පොලොව කේන්ද්‍ර කරගෙන ගෝලීයව විහිදී පවතිනවා. පොලොවේ තැනින් තැනට චුම්භක ප්‍රබලතාව වෙනස් වන අතර, එය ගවුස් 0.25 සිට 0.65 දක්වා අගය පරාසයක පවතිනවා.

දළ වශයෙන් භූගෝලීය උතුර තිබෙන පැත්තේ මේ වන විට චුම්භක දකුණ තිබෙනවා (අංශක 11ක පමණ කුඩා වෙනසක් එම ධ්‍රැව දෙක අතර දැනට තිබෙනවා). එහෙත් කාලයත් සමඟ මෙම චුම්භක ධ්‍රැව ක්‍රමයෙන් විතැන් වෙනවා (ගමන් කරනවා). අවුරුදු දහස් ගණනක් යන විට එය ක්‍රමයෙන් කරකැවී භූගෝලීය උතුර ඇති පැත්තේම චුම්භක උතුර පිහිටාවි (එනම් අංශක 180ක වෙනසක්). එය දිගින් දිගටම කරකැවෙමින් සිටීවි. තවද සාමාන්‍ය දණ්ඩ චුම්භකයක නම් උතුරු හා දකුණු ධ්‍රැව පිහිටන්නේ එකිනෙකාට ප්‍රතිවිරුද්ධවයි. එහෙත් පෘථිවි චුම්භකයේ ධ්‍රැව දෙක එක කෙලින් ප්‍රතිවිරුද්ධව නැත (එක ඉරක දෙකෙළවර එම ධ්‍රැව පිහිටන්නේ නැත). එම ධ්‍රැව දෙක එකිනෙකට ස්වාධීනව විචලනය වේ. එහෙත් පහසුව තකා රූපවල පෙන්වන්නේ පෘථිවි චුම්භක දෙක ඒකරේඛීයව පිහිටන ලෙසයි.


එහෙත් දැන් කාලයක සිට විවිධ අවිද්‍යාත්මක අදහස් දරන “කුමන්ත්‍රණ න්‍යායවාදින්” (conspiracy theorist) පිරිසක් එකවර පෘථිවි චුම්භක ධ්‍රැව මාරු වන බවත් ඉන් ලෝකය විනාශ වන බවත් ප්‍රචාරය කරනවා. ඒ ගැන චිත්‍රපට පවා සාදා තිබෙනවා. අනිවාර්යෙන්ම එවැනි ධ්‍රැව මාරු වීමක් (geomagnetic reversal) සිදු වීම අපට බලපාන අතර, එය සත්වයන් පොලොවෙන් අතුගා දැමීමට තරම් හේතුවක් නොවේ. තවද, එම සංසිද්ධිය ඉතා සෙමින් සිදු වන්නක් මිස අර පිරිස් කියනා ලෙස එක් ක්ෂණයෙන් සිදු වන්නක්ද නොවේ.

පොලොව මතුපිට සමීපයෙහි චුම්භක ප්‍රබලතාව වෙනස් වන හැටි නිරන්තරයෙන්ම සොයා බලනවා. එම අගය කාලයත් සමඟ විවිධ හේතු නිසා විචලනය වේ. චුම්භක ප්‍රබලතාව සමාන ප්‍රදේශ රේඛා (intensity contour) වශයෙන් ඇන්ද විට ලැබෙන පහත රූපයේ ආකාරයේ සිතියමක් isodynamic chart ලෙස හැඳින්වේ. චුම්භක ක්ෂේත්‍ර ඝනත්වය/ප්‍රබලතාව මනින SI ඒකකය ටෙස්ලා වුවත්, ගවුස් හා ගැමා යන ඒකකද භාවිතා කෙරෙනවා (1 Tesla = 10,000 Gauss හා 10-9 Tesla = 1 nanoTesla = 1 gamma).


ඉහත සිතියම අනුව ලතින් ඇමරිකානු කලාපයේ යම් තැනකට ඉහලින්ද, කැනඩාවේ උතුරු ප්‍රදේශයකට ඉහලන්ද, රුසියාවේ ප්‍රදේශයක් ඉහලින්ද, ඔස්ට්‍රේලියාවට යටින් ඇති ප්‍රදේශයක් ඉහලින්ද අඩුම චුම්භක ක්ෂේත්‍ර ප්‍රබලතා පවතිනවා. මෙම සිතියම අනුව ලංකාව ආශ්‍රිතව චුම්භක ප්‍රබලතාව නැනෝටෙස්ලා 41,000ක් පමණ වේ (මෙම අගය විශාල අගයක් නොව; ළමුන් සෙල්ලම් කරන්නට ගන්නා සාමාන්‍ය කාන්දම් කැබැල්ලක ප්‍රබලතාව පවා මීට වඩා බොහෝ ප්‍රබලයි මොකද එවැනි කාන්දම් කැබැල්ලක ප්‍රබලතාව 10,000,000nT තරම් වේ).

පොලොවේ චුම්භක ක්ෂේත්‍ර ප්‍රබලතාව වගේම එහි අනෙක් වැදගත් සාධකය තමයි පොලොවේ සලකා බලනු ලබන තැනදී චුම්භක ක්ෂේත්‍රයේ දිශාව කුමක්ද යන්නයි. මෙම කෝණය inclination හෙවත් magnetic dip යනුවෙන් හැඳින්වේ. මෙම දිශාව චුම්භක ක්ෂේත්‍රයේ උතුරු දිශාවට සාපේක්ෂව කෝණය අංශක -90 (මෙවිට දකුණු ධ්‍රැවය හැඟවේ) සිට +90 (මෙවිට උතුරු ධ්‍රැවය හැඟවේ) දක්වා අගයක් විය හැකිය. පොලොවට ආසන්නව පවතින චුම්භක ක්ෂේත්‍රයේ ඉන්ක්ලිනේෂන් එක පොලොවේ විවිධ ස්ථානවල පිහිටන විදිය ඉහත ආකාරයට සිතියම් මත ලකුණු කළ විට පහත ආකාරයේ isoclinic chart එකක් ලබා ගත හැකිය.


ඉහත අයිසොක්ලිනික් සිතියම අනුව ලංකාවට ඉහලින් ඉන්ක්ලිනේෂන් එක මේ වන විට අංශක 0 වේ (කොලපාට රේඛාව).


ඇත්තෙන්ම කාලයත් සමඟ ඉහත දෙවර්ගයේම අගයන් වෙනස් වේ. පෘථිවිය සූර්ය සුලංවලට ලක් නොවන්නේ නම්, එහි චුම්භක ක්ෂේත්‍රය තිබිය යුත්තේ ඉහත රූපයේ ආකාරයට සමාකාරවයි. එහෙත් සූර්යාගේ සිට අඛණ්ඩව සූර්ය සුළං සූර්යා වටේට විහිදී යයි. පොලොවද ඊට හසු වේ. එනිසා ප්‍රායෝගිකව පෘථිවි චුම්භක ක්ෂේත්‍රය පිහිටන්නේ පහත රූපයේ ආකාරයටයි. මීට පෘථිවියේ චුම්භකගෝලය (Earth’s magnetosphere) යැයි කියනවා.


සූර්ය සුළඟේ පීඩනය නිසා ඊට කෙලින්ම මුහුන දෙන පැත්තේ චුම්භක ක්ෂේත්‍රය ඇතුලට එබේ. සූර්ය සුළං හමන පැත්තට විරුද්ධ පැත්තේ පෘථිවි චුම්භක ක්ෂේත්‍රය තවදුරටත් ඈතට ඇදේ. මැග්නෙටෝස්ෆියර් හි ඈතට විහිදී ගිය magnetotail යන කොටස පෘථිවි අරය මෙන් 1000 ගුණයක් ඈතට විහිදේ. එහෙත් කෙලින්ම සූර්යාට මුහුන දෙන පැත්ත පෘථිවි අරය මෙන් 10 ගුණයක් ඈතට විහිදේ.

මැග්නෙටොස්ෆියර් එක ඇත්තටම විට පිරී තිබෙන්නේ අයනවලිනි. ඉන් වැඩිම අයන ප්‍රමාණයට වගකියන්නේ සූර්ය සුලං වේ මොකද සූර්ය සුලං මේ හරහා ගමන් කරනවා. මීට අමතරව ඈත තරුවල සිට එන අන්තරික්ෂ කිරණ (cosmic rays; විශ්වයේ ඇති අනෙක් තරුවලින් විහිදී විශ්වය පුරා සැරිසරන අංශු) යම් ප්‍රමාණයක්ද පවතිනවා. එහෙත් පොලොවට ආසන්න වන විට, වායුගෝල අයනගෝලයේ අයනද මෙහි ඇත.

යම් පමණකට ප්‍රායෝගිකව ගත් විට අයනගෝලයේ ඉහල කොටසෙත් හා ඉන් පිටත අභ්‍යවකාශයෙත් ඇත්තටම අංශු ඇත්තේ සිතාගත නොහැකි තරම් අඩුවෙනි. එනිසා ප්‍රායෝගිකව මැග්නෙටොස්ෆියර් එක රික්තකයක් ලෙසත් සැලකිය හැකියි.

පෘථිවිය සතු චුම්භක ක්ෂේත්‍රයට පින්සිදු වන්නටයි පොලොව මත ජීවින් සිටින්නෙත්. එසේ නොවුණා නම්, සූර්ය සුලං විසින් වායුගෝලයේ අංශු (විශේෂයෙන් ඕසෝන් අණු) ඉවත් කර දමා තිබේවි (බ්‍රෂ් එකකින් අතුල්ලන විට කුනු යන්නා සේ). පෘථිවි චුම්භක ක්ෂේත්‍රය පලිහක් මෙන් එය ආරක්ෂා කරනවා. එමඟින් පාරජම්බූල කිරණ හා එක්ස් කිරණ හා ආරෝපිත අංශු පොලොව මතට වැටීම නතර කර තිබෙනවා. දැනට සොයාගෙන තිබෙන විදියට කාලයකට ඉහතදී අගහරු ග්‍රහයා මතද හොඳ වායුගෝලයක් තිබුණත්, එම ග්‍රහයාට පෘථිවියේ මෙන් හොඳ චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් නොතිබීම හේතුවෙන් සූර්ය සුළඟට එම වායුගෝලය ඛාදනය වී තිබේ. පහත රූපයෙන් එය සිදුවන ආකාරය දිස් වේ.


සූර්යාගේ සිට සූර්ය සුලං ඔස්සේ එන්නේ ආරෝපිත අංශු නිසා, චුම්භක ක්ෂේත්‍රයේ චුම්භක බල රේඛා ඔස්සේ ඒවා දෙයාකාරයකින් ගමන් කරනවා. සමහර අංශු පෘථිවිගෝලයට ඇතුලුවීමට අවසථාව නැතිව පෘථිවිගෝලයේ පසුපසින් නැවත අභ්‍යවකාශයට යනවා. තවත් අංශු පෘථිවි ගෝලයේ උතුරු හා දකුණු ධ්‍රැව ඔස්සේ හෙමින් “බස්සනවා” වායුගෝලය තුලට. මෙලෙස සූර්ය සුළං අංශු පෘථිවි චුම්භක ක්ෂේත්‍රයට හසු වී චුම්භක උතුර හා චුම්භක දකුණට “ගානට බැස්සවීම” magnetic reconnection ලෙස හැඳින්වෙනවා.

ඉහත ආකාරයට උතුරු හා දකුණු ධ්‍රැව ආසන්න ප්‍රදේශවලට ඉහල අයනගෝලය තුලට සූර්යාගේ සිට එන ආරෝපිත අංශු ඇතුලු වෙනවා. එවිට, එම අංශු වායුගෝලීය අංශු සමඟ අන්තර්ක්‍රියා කර වර්ණවත් ආලෝක අහසේ ඇති කරනවා. ඊට Aurora යැයි කියනවා. මෙය දෛනිකව සියුම්ව සිදු වෙනවා. උතුරු ධ්‍රැව ප්‍රදේශවල සිදුවන විට ඊට Aurora borealis හෙවත් Nothern lights කියාද, දකුණු ධ්‍රැව ප්‍රදේශවල සිදු වන විට Aurora australis හෙවත් Southern lights කියාද හැඳින්වෙනවා.


සූර්යා සිට ආරෝපිත අංශු අධික ප්‍රමාණයක් ඇතුලු වීම අවශ්‍ය වෙනවා අවුරෝරා ඇති වීමට. ඒ කියන්නේ සූර්යා මත ක්‍රියාකාරිත්වය අධික නම්, එම කාලයේ වැඩිපුර අවුරෝරා ප්‍රබලවත් වැඩිපුරත් දිස් වේවි. http://www.aurora-service.eu/ වැනි වෙබ්අඩවියකට ගොස් අවුරෝරා පිළිබඳ තත්කාලීන අනාවැකි බැලිය හැකිය. එහෙත් අවුරෝරා බැලීමට හැක්කේ ධ්‍රැව ආසන්න රටවලට පමණි (කැනඩාව, ඇලස්කාව, නෝර්වේ, ෆින්ලන්ත වැනි).

මේවායේ වර්ණය තීරණය වන්නේ සූර්ය අංශු ඇවිත් හැප්පෙන පෘථිවි වායුගෝල අණු වර්ගය අනුවයි. සැතපුම් 60ක් පමණ ඉහල අහසේ ඇති ඔක්සිජන් සමඟ හැප්පෙන විට කොල පැහැයක්ද, සැතපුම් 200ක් පමණ ඉහල අහසේ ඇති ඔක්සිජන් සමඟ හැප්පෙන විට රතු පැහැයක්ද, නයිට්‍රජන්, හීලියම්, හයිඩ්‍රජන් අණු සමඟ හැප්පෙන විට නිල් හා දම් පැහැයක්ද ඇති වේ.

පෙර දැක්වූ පෘථිවි චුම්භකගෝලයේ Van Allen radiation belts නම් කොටසක්ද තිබෙනවා. ඒවා පෘථිවිය මැදිකොට ගෙන උලුඳු වඩයක් ආකාරයට පොලොවේ සිට කිලෝමීටර් 1000ත් 60,000ත් අතර පිහිටයි (පොලොව වටේට රවුම් මුදු සේ). මෙම පටි ආකාරයෙන් තිබෙන ස්ථරයේ තිබෙන්නේ අයනයි. සූර්ය සුළං ඔස්සේ එන හා කොස්මික් කිරණවලින් එන අයනවලින් (වැඩිපුරම ඉලෙක්ට්‍රෝන හා ප්‍රෝටෝන) කොටසක් මෙම පටිවල රඳවා ගන්නවා. පොලොව වටා ස්ථිරවම මෙවැනි විකිරණ පටි දෙකක් තිබෙන බව පැවසූ විද්‍යාඥයාගේ නමින්ම එම පටි නම් කර ඇත. ස්ථිර පටි දෙකට අමතරව තාවකාලිකවත් එවැනි පටි ඇති වී නැති වී යා හැකි බව සොයා ගෙන ඇත.


ඉනර් රේඩියේෂන් පටිය කිලෝමීටර් 1000ත් 6000ත් අතර අවකාශයක් පුරා ඉහත රූපයේ රතුපාටින් පෙන්වා තිබෙන ආකාරයට පටියක් සේ පවතිනවා. එහෙත් සූර්යාගේ ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩි වන කාලයට මෙම පටිය පොලොවට බොහෝ ආසන්නයටම විහිදෙනවා. මීට අමතරව පොලොවේ සමහර තැනකට මෙම පටියේ යට සීමාව බොහෝම පහතට (එනම් පොලොව මතුපිටට සමීපව) පැමිණේ. මෙම පටියේ බහුතරය ප්‍රොටෝන වන අතර ඉලෙක්ට්‍රෝනද ඇත.

අවුටර් රේඩියේෂන් පටිය කිලෝමීටර් 13,000 සිට 60,000 දක්වා අවකාශයක් පුරා ඉහත රූපයේ කොලපාටින් පෙන්වා තිබෙන ආකාරයට පවතිනවා. වැඩිපුරම ඇත්තේ ඉලෙක්ට්‍රෝන වේ. සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වයට සංවේදි වැඩිය.

මෙම රේඩියේෂන් පටි දෙක කරදරයකි චන්ද්‍රිකා හා අභ්‍යවකාශ ගමන්වලදී. චන්ද්‍රිකා මෙම කලාපවල ගමන් කරන නිසා, එහි ඇති විකිරණයෙන් පරිපථ කොටස් පිලිස්සී යා හැකිය. තවද, මිනිසුන් අභ්‍යවකාශයානා තුල මෙම ප්‍රදේශ හරහා ගමන් කරන විට වැඩි විකිරණශීලීතාවකට මුහුන දීමටත් සිදු වේ. තවද, මෙම පටි දෙක අතර ඇති safe zone ලෙස හැඳින්වෙන අවකාශය තරමක් ආරක්ෂිතය (විකිරණය අවමය).

සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වය හා අභ්‍යවකාශ කාලගුණය

සූර්යා හා පෘථිවිය ගැන විද්‍යාත්මක කරුණු කිහිපයක් ගැන අප ඉහතදී විමසා බැලුවා. දැන් බලමු සූර්යාගේ තිබෙන විවිධ සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වයන් (solar activity) හා ඒවා කෙසේ රේඩියෝ තරංග සම්ප්‍රේෂණයන්ට බලපානවාද කියා.

සාමාන්‍ය සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වය අනුව සිදු වන්නේ, සූර්යාගේ සිට විද්‍යුත්චුම්භක කිරණත්, සූර්ය සුළං මඟින් ආරෝපිත අංශුත් පෘථිවිය කරා පැමිණීමයි. එහිදී එක්ස් කිරණ හා ඉහල සංඛ්‍යාත පාරජම්බූල කිරණ වායුගෝලය විසින් ෆිල්ටර් කර දෘෂ්‍යාලෝකය, තාප ශක්තිය රැගෙන එන අධෝරක්ත තරංග, හා යම් රේඩියෝ තරංග පමණක් පොලොව මතුපිටට පතිත වීමට සලස්වනවා. තවද, පෘථිවි චුම්භකගෝලය විසින් සූර්ය සුළං ඔස්සේ එන හා කොස්මික් කිරණ වශයෙන් ඈත විශ්වයේ සිට එන ආරෝපිත අංශු පොලොව මත පතිත වීම වලක්වනවා. මෙලෙසම දිගටම ස්ථාවරව තිබුණා නම් තත්වය බොහෝම පහසු වන්නට තිබුණා. එහෙත් සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වය අතිශය අස්ථාවර නිසා තත්වය වරින් වර විචලනය වෙනවා.

ඉහත ආකාරයට ආරෝපිත අංශු හා අධිශක්ති විද්‍යුත්චුම්භක විකිරණය නිසා ඉහල වායුගෝලයේ තිබෙන අංශු අයනීකරණයට ලක් වීමෙන් අයනගෝලය සෑදෙනවා. මෙම අයනගෝලය (අයනගෝලයේ විවිධ ස්ථර) රේඩියෝ තරංගයන්ට බලපෑම් කරන හැටි අප මීට පෙර අධ්‍යනය කළා. එහිදි හමු වූ වැදගත් කරුණු කිහිපයක් නැවත මතක් කරගමු. ඉදිරියේදී මෙම කරුණු දෙක බොහෝම ප්‍රයෝජනවත්ය.

1. යම් ස්ථරයක ආරෝපණ වැඩි නම්, හා ආරෝපණ සමඟම උදාසීන අණුත් බහුලව ඇත් නම්, එවිට අවසංඛ්‍යාත රේඩියෝ තරංග හායනයට ලක් වේ (D ස්ථරයෙන් සාමාන්‍යයෙන් සිදු වූයේ මෙයයි). එහෙත් සංඛ්‍යාතය වැඩි කරගෙන යන විට, එක්තරා සංඛ්‍යාතයකට වඩා වැඩි සංඛ්‍යාතයන් එම ස්ථරය හරහා විනිවිද යෑමට පටන් ගනී. තවද, අයන ප්‍රමාණය වැඩි වන්නට වන්නට (උදාසීන අණුද අධිකව ඇතිව), එය විසින් අවශෝෂණය කරන සංඛ්‍යාත පරාසයද වැඩි වෙනවා (එනම් වෙනදා විනිවිද ගිය අධිසංඛ්‍යාතයනුත් අවශෝෂණය වේ).

2. යම් ස්ථරයක ආරෝපණ වැඩි නම්, හා ආරෝපණ අතර ඇති උදාසීන අණු ප්‍රමාණය ඉතා අඩුයි නම්, එවිට එම ස්ථරය විසින් රේඩියෝ තරංග වර්තනයට (පරාවර්තනයට) ලක් කරනවා (හායනය අඩුවෙන්; උදාසීන අණු අඩුවන තරමට හායනය අඩු වේ). එහෙත් සංඛ්‍යාතය වැඩි කරගෙන යන විට, එක්තරා සංඛ්‍යාතයකට පසුව ඉහල සංඛ්‍යාතයන් එම ස්ථරයත් විනිවිද යනවා. එසේ වුවද, ආරෝපණ ඝනත්වය වැඩි වන්නට වන්නට එසේ වර්තනයට ලක් කරන සංඛ්‍යාත පරාසයද විශාල වෙනවා (එනම් වෙනදා විනිවිද ගිය අධිංසංඛ්‍යාතයනුතු වර්තනය කරනවා); හායනයත් තවදුරටත් අඩු වෙනවා.

සූර්යාගේ චුම්භක ක්ෂේත්‍රය සංකීර්ණය (එය අපි සෙල්ලම් කරන්න ගන්න දණ්ඩ චුම්භකයකින් වටේට ක්ෂේත්‍රයක් සාදන ආකාරයේ සරල එකක් නොවේ). සූර්යා තුල තිබෙන බොහෝ අංශු ප්ලාස්මා ස්වරූපයෙන් (එනම් ආරෝපිත අංශු) තිබෙන නිසා චුම්භක ක්ෂේත්‍රයට එම අංශු අතිසංවේදී වේ. චුම්භක බල රේඛා ඔස්සේ ඒවා කරකැවෙමින් වේගයෙන් ගමන් කරයි.

සූර්ය ලප යනු තවත් ප්‍රතිපල ගණනවාක් ඇති කරන එවැනි ප්‍රබල සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වයකි. පැහැදිලිවම සූර්යලප හා සූර්ය චුම්භකත්වය අතර ඍජු සම්බන්දතාවක් තිබෙන බැවින් සූර්යාගේ හැම “මඟුලකටම” හේතු වන චුම්භකත්ව හැසිරීම ගැන අධ්‍යනයට හොඳම කෙනා පහසුවෙන් නිරීක්ෂණය කළ හැකි සූර්ය ලප වේ. සාමාන්‍යයෙන් සූර්යලප කිහිපයක් එකට ඇති වේ (sunspot group). මේ සෑම සූර්යලප ගෲප් එකක්ම අනන්‍ය අංකයකින් හැඳින්වේ (එවිට ඒවා ගැන කතා කිරීමට පහසු වේ). සූර්යලප (එමඟින් සූර්යාගේ චුම්භක හැසිරීම) පහත ආකාරයට වර්ගීකරණයකට ලක් කොට ඇත. ඇල්ෆා යනු සූර්යලප ක්‍රියාකාරිත්වය අවම අවස්ථාව වන අතර, ක්‍රමයෙන් පහලට යන විට ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩි වේ (ඩෙල්ටා යනු උපරිම ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩි අවස්ථාවයි).

Classification
Alpha (α)
Beta (β)
Gamma (γ)
Delta (δ)

අංකයක් ලෙස ගත් විට SF අගයෙන් කියන්නේද ඉහත දේමයි. සූර්යලප කිසිවක් නැති විට සූර්යා ඉතාම ස්ථාවර තත්වයකට පත් වන අතර, එවිට SF අගය 70 ට අඩු වන අතර, උපරිම ක්‍රියාකාරිත්වයක් ඇති විට එම අගය 200 වේ (මෙවිට සූර්යලප 100කට වැඩිය පවතිනවා). මා මෙම වාඛ්‍යය ලියන මොහොතේ SF අගය 85.6කි. තත්කාලීනව මෙම අගය බැලීමට හැකියි http://www.spaceweather.gc.ca/solarflux/sx-4-en.php යන වෙබ්පිටුවෙන්.

සූර්යලප ඉතා සක්‍රිය කාලවලදී සූර්යාගෙන් අර ගිනිකඳු පුපුරා යන්නාක් මෙන් විශාල පිපිරීම් ඇති වී ගිනිදැල් සූර්ය පෘෂ්ටයේ සිට ඉතා ඈතට විසි වෙනවා (ඊට හේතුව ප්‍රබල චුම්භක බල රේඛා ඔස්සේ සූර්යාගේ අභ්‍යන්තරයේ පීඩනයට ලක්ව තිබෙන ආරෝපණවලට එකවර එලියට ඒමට මාර්ගයක් පෑදෙනවා). මේවා solar flare (සූර්ය ගිනිදැල්) ලෙස හැඳින්වෙනවා. සූර්ය කුනාටුවක් (solar storm) ලෙසද කැමති නම් එය හැඳින්විය හැකියි. මෙම සූර්ය ගිනිදැල් නිසා විශාල විකිරණයක් ඇති වෙනවා. විශේෂයෙන් එක්ස් කිරණ වැඩි වශයෙන් පිට විය හැකියි. මෙම ප්‍රබල විකිරණයෙන් (එක්ස් කිරණවලින්) අපේ අයනගෝලයේ D ස්ථරය තවත් අයනීකරණයට ලක් කරනවා. එවිට ඉහත කියූ පළමු කරුණ මත, HF තරංග පවා මෙම ස්ථරයෙන් අවශෝෂණය කරාවි. එවිට, සාමාන්‍යයෙන් හොඳින් අයනගෝලයෙන් ප්‍රයෝජන ලබා ගත් HF තරංග පවා බ්ලොක් වේ. කිසිදු රේඩියෝ සංඛ්‍යාතයන්ට අයනගෝලයේ උපකාරය නැතිව යයි. මෙවැනි තත්වයක් propagation blackout ලෙස හැඳින්වේ.



මෙවැනි අවස්ථාවක D ස්ථරය තවත් නරක අතට හැරෙව්වත්, F/E ස්ථරවලට එය සුභදායි ලෙස බලපානවා මොකද එම ස්ථරවලත් අයන ඝනත්වය තවත් වැඩි වෙන නිසා (ඉහත කාරණා දෙකෙන් දෙවැනි කාරණය පවතිනවා). ඒ විතරක් නොව, ඉහල ස්ථරවල මෙලෙස වැඩි වන අයන ඝනත්වය එකවර අඩු වෙන්නේ නැතිව යම් කාලාන්තරයක් අල්ලාගෙන සිටිනවා. එනිසා, රාත්‍රී කාලයේදී (D ස්ථරය නැති නිසා), ඉහල ස්ථර ඉතා හොඳ උදව්වක් ලබා දෙනවා රේඩියෝ තරංගවල ප්‍රචාරණයට.

සූර්යා ගිනිදැල්ද වර්ගීකරණයකට ලක් කර තිබෙනවා පහත ආකාරයට. ප්‍රබලතාව අඩු අගයේ සිට වැඩි එක දක්වා පිලිවෙලින් දකවා තිබේ. එක් ක්ලාස් එකක් මීට පෙර තිබෙන ක්ලාස් එක මෙන් 10 ගුණයක් ප්‍රබලය (එනම් මෙම ක්ලාස් ලඝු පරිමාණයටයි සාදා තිබෙන්නේ). මේ සෑම ක්ලාස් එකක්ම නැවත උපකාණ්ඩ 9කට (1 සිට 9) බෙදනවා (අගය වැඩි වන විට ප්‍රබලතාව ක්‍රමයෙන් වැඩිවීමක් හඟවයි).

Class
Significance
A
ඉතාම දුබලය (සාමාන්‍ය පසුබිම් විකිරණයට ආසන්නය)
B
A ට වඩා දස ගුණයකින් සැරය. එහෙත් මෙයද දුබලයි.
C
B ට වඩා දස ගුණයකින් සැරය. තවමත් මෙය ප්‍රබල මට්ටමක් නොවෙයි.
M
Cට වඩා දස ගුණයක් සැරය. බලපෑමක් ඇති කෙරේ.
X
Mට වඩා දස ගුණයක් සැරය. ඉතා විශාල බලපෑම් ඇති කෙරේ.

C හා ඊට වඩා අඩු පංතියක සූර්ය ගිනිදැල්වලින් අපේ වායුගෝලයට එතරම් බලපෑමක් නැත. M පංතියේ ගිනිදැල්වලින් දුර්වල පෘථිවි චුම්භක ප්‍රබලතාවක් තිබෙන ධ්‍රැව ආසන්න ප්‍රදේශවලට බලපෑම් කරයි (එනම් එම ප්‍රදේශවල වායුගෝල අයන මට්ටම ඉහල යවයි). මින් වඩාත්ම බලපෑම් X පංතියේ ගිනිදැල් විසින් සිදු කරයි. ඇත්තටම X1 සිට X9 දක්වා සාමාන්‍ය ප්‍රබලතාවන් ක්‍රමාංකනය කර තිබුණත් මීටත් වඩා සැර ගිනිදැල් ඉඳහිට ඇති වන අතර, එවිට X20, X28 ආදි ලෙස ඒවා ක්‍රමාංක කෙරේ.

A, B, C, M, X යන සූර්ය දැල් පංතීන් හා ඇල්ෆා, බීටා ආදී චුම්භක වින්‍යාස අතර සම්බන්දයක් තිබේ. එනම් චුම්භක වින්‍යාසය සංකීර්ණ වන විට (එනම් චුම්භක ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩි විට) තමයි සූර්ය දැල්වල ප්‍රබලතාවත් වැඩි වන්නේ. ඒ අනුව ඩෙල්ටා වින්‍යාසයකදී X වැනි ප්‍රබලතාවකින් යුතු සූර්ය ගිනිදැල් ඇති වේවි.

සෑම සූර්ය ගිනිදැල්ලක් සමඟම විශාල ආරෝපිත අංශු (පදාර්ථ) ප්‍රමාණයක්ද පිට වෙනවා (විද්‍යුත්චුම්භක විකිරණයට අමතරව) හරියට ගිනිකන්දක් පුපුරන විට ඉන් ලාවා පිටවන්නා සේ. මේවා Coronal Mass Ejection (CME) ලෙස හැඳින්වේ. විකිරණය මිනිත්තු 8කින් පමණ පොලොවට ළඟා වුවත්, cme පොලොවට ඒමට අඩුම ගානේ පැය 24ක්වත් යනවා (තත්පරයට කිලෝමීටර් 1000ක පමණ වේගයෙන් එන නිසා). වේගය අඩුයි නම් දවස් 3ක් දක්වා වුවද ඒවාට පැමිණීමට ගත වේවි.

cme නම් අපිට කරදරයක්මයි. විශේෂයෙන් අහසේ රඳවා තිබෙන චන්ද්‍රිකාවල පරිපථ පිලිස්සිය හැකියි. එසේ නැති වුවත්, එම කාලය තුල චන්ද්‍රිකාවල ඇති සූර්ය පැනල ආදි “අඬුපඬු” හකුලාගෙන අක්‍රියව පවත්වාගෙන යනවා හානිය හැකිතරම් අඩු කර ගැනීම සඳහා.

මීට අමතරව වායුගෝලයට එම අංශු ඇතුලු වී අවුරෝරා ආදිය ඇති කරයි. වායුගෝලයේ ඉහල ස්ථරවල අයන ඝනත්වයද වැඩි කරාවි.

තවද cme නිසා හා සාමාන්‍යයෙන් නිරන්තරයෙන්ම පවතින සූර්ය සුළං නිසා අයනගෝලයට ධ්‍රැව ඔස්සේ කැරකි කැරකි ඇතුලුවන ආරෝපිත අංශු වේගයෙන් පොලොව වටා ගමන් කරයි. ඔබ දන්නවා ඕනෑම ආකාරයක ආරෝපණයක් ගමන් කරන විට ඊට විදුලි ධාරාවක් කියා කියනවා. ඒ කියන්නේ අයනගෝලයේ නිරන්තරයෙන්ම විදුලි ධාරා ගමන් කරනවා. මේවා ring currents ලෙස හැඳින්වෙනවා. CME නිසා අයනගෝලයේ අතිප්‍රබල විදුලි ධාරා (ඇම්පියර් මිලියනය ඉක්මවා යන) පවා ඇති වේ.

මෙලෙස ධාරා ගමන් කිරීමේදී අලුත් ප්‍රබල චුම්භක ක්ෂේත්‍රද හටගන්නවා (විද්‍යුත්චුම්භකත්වය). මෙවැනි ප්‍රබල චුම්භක ක්ෂේත්‍රවලට හැකියි පොලොවේ හා ඒ ආසන්න ප්‍රදේශවල ඇති ලෝහමය ද්‍රව්‍ය මත විදුලියන් ප්‍රේරණය කරන්නට (එනම් ජෙනරේටර් ක්‍රියාව ඇති වේ). සමහරවිට සැතපුමට වෝල්ට් 10ක් තරම් ප්‍රේරණයක් කිරීමට ඊට හැකිය. එවිට සැතපුම් 200ක් දිග තෙල් හෝ ජලය ගෙන යන පයිප්ප නලයක වෝල්ට් 2000ක වෝල්ටියතාවක් පවතිනු ඇත (කවුරුන් හෝ එය ඇල්ලුවොත් සමහරවිට විදුලි සැර වැදී මියැදෙන්නටත් හැකියි). සන්නායකය/ලෝහය විශාල/දිග වැඩි වන්නට වන්නට ප්‍රේරණය වන විදුලි ප්‍රමාණය වැඩි වේ. එනිසා කිලෝමීටර් සිය දහස් ගණන් ඈතට විහිදෙන විදුලි කම්බි මත අමුතුවෙන් ඇම්පියර් දහස් ගණනක් ප්‍රේරණය වී විදුලි පද්ධතිය බිඳ හෙලිය හැකිය. තවමත් අප හරිහැටි සොයා නොගත් බොහෝ දේවල් සිදු වෙනවාත් ඇති (ඒ ගැන විමර්ෂනශීලීව සොයා බලන්න පර්යේෂකයන් සේ).

තවද, මෙලෙස හටගත් අස්ථාවර චුම්භක ක්ෂේත්‍ර නිසා පොලොවේ සෑහෙන්න පමණකට ස්ථාවර චුම්භක ක්ෂේත්‍රය යම් යම් තැන්වලදී ප්‍රබල කිරීමටත් යම් යම් ස්ථානවලදී දුබල කිරීමටත් හේතු වෙනවා. ඒ කියන්නේ දැන් සම්ප්‍රයුක්ත පෘථිවි චුම්භක ක්ෂේත්‍රය අස්ථාවර වෙනවා (විචලනය වෙනවා). මෙවැනි විචලනයක් අධිකව සිදුවන විට geomagnetic storm (භූචුම්භක කුනාටුවක්) ලෙස හැඳින් වෙනවා.

චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක ප්‍රබලතාව (හා එහි inclination/දිශාව ආදිය) මැනීමට භාවිතා කරන උපකරණ magnetometer (චුම්භකමානය) වේ (Gaussmeter හෝ Teslameter යන නම්වලින්ද සමහරවිට ඒවා හැඳින්විය හැකිය). පොලොව පුරා ස්ථාන කිහිපයක සිට නිල දත්ත වශයෙන් සැලකිය හැකි අගයන් ලබා දෙන චුම්භකමාන සවි කර තිබේ. මේ එක් එක් මධ්‍යස්ථානය විසින් අඛණ්ඩව පොලොවේ චුම්භක ක්ෂේත්‍රය දැන් අවුරුදු ගණනාවක් තිස්සේ මැන දත්ත එකතු කරමින් සිටිනවා.

ඉහත දත්ත පැය 3න් 3(දවසක් තුල කාණ්ඩ 8කට) කඩා, ඒවා විශ්ලේෂණය කරනවා. පළමු “පැය තුනේ කාණ්ඩය” පටන් ගන්නේ ග්‍රිනිච් වෙලාවෙන් 00:00 සිටයි (02:59 දක්වා). දෙවැන්න 03:00ටත් තෙවැන්න 06:00ටත් ආදී ලෙස කාණ්ඩවලට කැඩේ. එම පැය තුනේ කාලයක් තුල එම උපකරණයට සෑම නිමේෂයක් පාසාම විචලනය වන භූචුම්භක ප්‍රබලතාව සංවේදනය වේ (මැන ගැනේ). එසේ පැය 3ක කාලය අවසන් වෙත්ම, එම කාලය තුල සටහන් වූ අවම හා උපරිම විචලන අගයන් දෙකෙහි වෙනස ලබා ගැනේ. මෙලෙස සෑම මධ්‍යස්ථානයකම සිදු කෙරේ.

අක්ෂාංශ දිගේ (එනම් පොලොවේ උඩට පහලට යන විට) භූචුම්භක ප්‍රබලතාව මෙන්ම එහි විචලනයද වෙනස්ය. ධ්‍රැව ආසන්නයට යන විට චුම්භක ක්ෂේත්‍ර ප්‍රබලතාව දුර්වල වන අතර, එහි විචලනය ඉතා වැඩිය (මොකද සූර්යාගේ බලපෑම තදින්ම සිදු වන්නේ දුර්වල ධ්‍රැව ආසන්න ප්‍රදේශවල බැවින්). එනිසා, සමකය ආසන්නයේ තිබෙන මධ්‍යස්ථානයකින් යම් කාල සීමාවක් තුල ලබා ගත් අගයෙත්, එම කාල සීමාව සඳහාම ධ්‍රැව ආසන්න මධ්‍යස්ථානයකින් ලබා ගත් අගයෙත් විශාල වෙනසක් ඇත. අවුරුදු ගණනක් පුරා ලබා ගත් දත්ත අනුව, මෙම අගයන් දෙක සාම්‍ය (equivalent) කළ හැකියි (ඊට “බර තැබීම” - weighting කියා කියනවා).

උදාහරණයක් ලෙස, යම් අවස්ථාවක සමකය ආසන්නයේදී ලබා ගත් අගය 12 නම් හා ඒ අවස්ථාවේදීම ධ්‍රැව ආසන්න මධ්‍යස්ථානයකදී ලබා ගත් අගය 23 නම්, මේ අගයන් දෙකම එකම දෙයක් තැන් දෙකකට පෙනෙන/දැනෙන විදිය කියා සාම්‍ය ලෙස සැලකිය හැකිය (“සමකය අසලදී 12 කියන්නෙත් ධ්‍රැවය අසලදී 23 කියන්නෙත් එකම දේටයි”). මෙලෙස සාම්‍ය කළ පසු ලැබෙන අගයට අප k-index කියා කියනවා. එහි k අකුර ජර්මන් වචනයක් වන Kennziffer (“ලාක්ෂණික අංකය” යන තේරුම ඊට ඇත) වචනයේ මුල් අකුර වන අතර මෙම කේ-ඉන්ඩෙක්ස් ක්‍රමය 1938දී ආරම්භ වූවකි.

එහි අගය 0 සිට 9 දක්වා වේ. 0 යනු භූචුම්භක ක්ෂේත්‍රය ස්ථාවරව කැළඹිලි නැතිව තිබෙන බවයි. අගය ඉහල යන විට කැළඹිලි ගතිය වැඩි බව කියැවේ. පහත දැක්වෙන්නේ එක් ප්‍රදේශයක් සඳහා මැග්නෙටෝමීටරයෙන් ලබා ගත් අගයන්ට k-index අගයන් ලබා දෙන ආකාරයයි.

චුම්භක ප්‍රබලතාව nT (නැනෝටෙස්ලා) ඒකකයෙන් K-index අගය
0-5 0
5-10 1
10-20 2
20-40 3
40-70 4
70-120 5
120-200 6
200-330 7
330-500 8
>500 9

දැන් ලෝකයේ ඕනෑම මධ්‍යස්ථානයකින් ලබා දෙන කේ-ඉන්ඩෙක්ස් අගය දළ වශයෙන් සමානය. දළ වශයෙන් සමාන යැයි කියූ දේ තවදුරටත් පැහැදිලි කිරීමට අවශ්‍යයි. පොලොවේ භූචුම්භක ක්ෂේත්‍රය හැමතැනම සමාන නැත. එය අක්ෂාංශ ඔස්සේ යම් වෙනස්වීමක් තිබෙනවා. සූර්යාගේ බලපෑම ශූන්‍ය යැයි සිතුවොත් මෙම වෙනස්වීම දිගුකාලීනව ස්ථාවර එකකි (අපට පුරෝකථනය කළ හැකි එකකි). එවිට එහි කෙටිකාලීන වෙනස්කම් නැත. මෙවැනි තත්වයකදී ධ්‍රැව ප්‍රදේශයක 10 අගයද සමකාසන්න ප්‍රදේශයක 14 අගයද තිබේ නම්, දිගු කාලයක් එලෙසම තිබේවි. ඉතිං, ධ්‍රැව ප්‍රදේශයට 10 පොදු වන අතර, සමක ප්‍රදේශයට 14 පොදු යැයි සැලකිය හැකිය. කෙනෙකුට අර්ථ දැක්විය හැකියි “පොදු අගය” යනුවෙන් දර්ශීය අගයක්. ඒ ඒ අක්ෂාංශකවලට පොදු අගය සංඛ්‍යාත්මකව වෙනස් වුවත්, එය “පොදු අගයයි”. එවිට, අගයෙන් අසමාන වුවත්, සංකල්පයෙන් සමාන වේ. මෙන්න මෙවැනි තත්වයක් තමයි ඉහතදී දළ අගය ලෙස සලකන්නේ.

එහෙත් ප්‍රායෝගිකව සූර්යාගේ බලපෑම ශූන්‍ය නැහැ. පොලොවේ තැනින් තැන අවිනිශ්චිත විචලනයන් එය විසින් ඇති කරනවා. එනිසා එක් එක් මධ්‍යස්ථානවලදී මැනෙන්නේ ඒ ඒ ප්‍රදේශවල තත්කාලීනව තිබෙන තත්වයයි. එම වෙනස්කම් ඉහත k-index තුල මතු වෙනවා (ඒ අනුව මෙහිදී සලකා බලන්නේ විචලනය වේ; උදාහරණයක් ලෙස, ඔබ මට රුපියල් 100ක් දෙනවා, මා ඔබට 120ක් දෙනවා, හුවමාරුවේ වෙනස හෙවත් විචලනය 20යි). ඒ නිසා, එක් එක් මධ්‍යස්ථානයකින් ලැබෙන අගයන් සමාන නැති වීමට පුලුවන් (සමාන නම් ඉතිං මධ්‍යස්ථාන කිහිපයක් තබා ගන්න එකේ තේරුමකුත් නැහැනෙ).

ඉහත එක් එක් මධ්‍යස්ථානයෙන් ලැබෙන විවිධ k-index අගයන් සියල්ල කැටි කොට සම්මත එක් කේ-ඉන්ඩෙක්ස් අගයක් මුලු පෘථිවියේ සෑම තැනම සඳහා පොදුවේ ලබා දෙනවා සෑම පැය 3කට සැරයක්ම. ඊට planetary k-index (Kp) ලෙස කියනවා. මෙම කේපී අගය වැඩි වන වෙනවා යනු භූචුම්භක ක්ෂේත්‍රයේ කැළඹිලි වැඩි බවයි. මෙම අගය 5ට වැඩි විට geomagnetic storm තත්වයක් ඇති බව කියයි. මෙම අගයන් තත්කාලීනව බලාගත හැකියි http://www.swpc.noaa.gov/products/planetary-k-index වැනි වෙබ්අඩවියකින්.


තවත් ඉන්ඩෙක්ස් එකක් සාදා ගන්නවා k index එකෙන් (එක් එක් මධ්‍යස්ථානය සඳහා වෙන වෙනම). ඒ තමයි A-index කියන්නේ. මෙම ඉන්ඩෙක්ස් එකෙන් පැය 24ක් තුල තත්වය කියනවා. කේ ඉන්ඩෙක්ස් අගයන් දන්නවා නම් අපටම ඒ-ඉන්ඩෙක්ස් අගය සෙවිය හැකියි. පළමුවෙන්ම පහත වගුවට අනුව, 0 සිට 9 දක්වා වූ කේ අගයන් (සෑම පැය 3ක් සඳහා) a-index අගයන් බවට පත් කරන්න (මෙහි කැපිටල් A අකුර නොව සිම්පල් a අකුර ඇති බව මතක තබා ගන්න; a-index හා A-index දෙක සමාන නැත).

K-index a-index
0 0
1 3
2 7
3 15
4 27
5 48
6 80
7 140
8 240
9 400

උදාහරණයක් ලෙස, යම් දිනයක් තුල යම් මධ්‍යස්ථානයකින් ලබා ගත් කේ අගයන් වූයේ 3 4 6 5 3 2 2 1 නම්, එහි A-index එක සොයමු. පළමුවෙන්ම මේ එක් එක් කේ අගයන් a-index අගයන් බවට පත් කරගමු - 15 27 80 48 15 7 7 3. දැන් මෙම අගයන් එකතු කර 8න් බෙදන්න (ඇවරේජ් කරන්න) – (15+27+80+15+7+7+3)/8 = 25.25 වේ. මෙම 25.25 තමයි එදින A-index අගය එම මධ්‍යස්ථානය අවට ප්‍රදේශය සඳහා.

මධ්‍යස්ථාන කිහිපයකින් ලබා ගත් K index අගයන්ගෙන් පෘථිවියටම පොදු තනි Kp index අගයක් සාදා ගත්තා සේම, මධ්‍යස්ථාන කිහිපයකින් ලබා ගත් A index අගයන්ගෙන් පෘථිවියටම පොදු තනි Planetary A index (Ap) සාදා ගත හැකියි. මෙහිදී එකළඟ පැය තුනේ අගයන් 8ක් ගෙන මේ අවසානයට ලබා ගත් අගයට වැඩි බරක්ද (වැදගත්කමක්ද), එතැන් සිට ආපස්සට ඇති අගයන්වලට පිළිවෙලින් ක්‍රමයෙන් අඩු බරක් ලැබෙන සේයි මෙම මධ්‍යන්‍ය අගය ගණනය කරන්නේ (ඊට ගණිතයේදී moving average යන නම ව්‍යවහාර කෙරේ). එක් එක් ප්‍රයෝජන නිසා තවත් ජාතියේ ඉන්ඩෙක්ස් වර්ග සාදා තිබෙනවා කේ ඉන්ඩෙක්ස් එක පදනම් කර ගෙන. මෙම කේ අගයන්, හා වෙනත් බොහෝ විස්තර https://www.spaceweatherlive.com/en/ වැනි වෙබ්පිටුවලින් තත්කාලීනව බැලිය හැකිය. K හෝ A ඉන්ඩෙක්ස් අගයන් වැඩි වන්නට වන්නට රේඩියෝ තරංග ප්‍රචාරණය අස්ථාවර (unstable propagation) වේ.

සූර්යාට භ්‍රමණය වීමට දවස් 27ක් අවශ්‍ය වෙනවා. ඒ කියන්නේ පොලොවේ සිට යම් සූර්ය ලපයක් මේ මොහොතේ දකී නම්, දවසකින් දෙකකින් එය නොපෙනී ගොස් නැවත දවස් විසි ගාණකට පසුයි එය දර්ශනය වන්නට පටන් ගන්නේ. මෙම දවස් විසි ගණන තුල බොහෝ දේවල් සිදු වී තිබිය හැකියි. පොලොවට මුලින් පෙනෙන අවස්ථාවේදී වඩා එය වඩා සක්‍රිය වී තිබිය හැකියි. නැතහොත් දුබල වී තිබිය හැකියි. නැතහොත් එතරම් වෙනසක් නැතිවම තිබිය හැකියි. මේ ආකාරයට සූර්ය භ්‍රමණයද සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වය අපට දැනෙන විදිය වෙනස් කළ හැකියි.

UV කිරණවලට වඩා ශක්තියක් soft x-ray වලට ඇති නිසා uv කිරණවලට වඩා විනිවිද යෑමේ හැකියාවක් ඊට ඇත. මේ දෙකටම වඩා ශක්තියක්ද එබැවින් විනිවිද යෑමේ හැකියාවක්ද hard x-ray වලට ඇත. ඉතිං සූර්යාගෙන් පිටවන මේ තුන් ආකාරයේම විකිරණ අපේ අයනගෝලයට බලපාන්නේ වෙනස් ආකාරවලටයි. පාරජම්බූල කිරණ ඊට පළමුවෙන්ම හමුවන F ස්ථරයේ අයන ඝනත්වය වැඩි කරන අතර, මෘදු එක්ස් කිරණ F ස්ථරයද අයනීකරණය කරමින්ම එය විනිවිද ගොස් දෙවැනියට තිබෙන E ස්ථරයේ අයන ඝනත්වය වැඩි කරන අතර, දෘඪ එක්ස් කිරණ ඉහත ස්ථර දෙකම අයනීකරණය කරමින් මුල් ස්ථර දෙකම විනිවිද ගොස් D ස්ථරයේ අයන ඝනත්වය වැඩි කරයි.

සූර්යලපවලින් වැඩිපුරම පාරජම්බූල කිරණ නිකුත් වන නිසා, සූර්යලප වැඩි කාලයන් F ස්ථරයට සුභය. එම ස්ථරයේ muf වැඩි කරනවා (එනම් එම ස්ථරයෙන් පරාවර්තනය කරන සංඛ්‍යාතය තවත් වැඩි වෙනවා). සූර්ය ගිනිදැල් (විශේෂයෙන් M හා X ක්ලාස්) නම් හැමවිටම වාගේ අහිතකරයි මොකද ඉන් වැඩිපුර එක්ස් කිරණ පිට වෙන නිසා, ඉන් D ස්ථරයේ අයන ඝනත්වය වැඩි කර, අවශෝෂනය වැඩි කරනවා.

ඉහත විස්තර කල පරිදි සූර්යා හා අභ්‍යවකාශයේ සිදුවන විවිධ වෙනස්කම් හා සංසිද්ධි හරියට පොලොවේ කාලගුණ වෙනස්වීම වගෙයි (වෙලාවකට වහිනවා; අකුණු ගහනවා; හැම වැස්සකදීමත් අකුණු ගහන්නේ නැහැ; සුළං හමනවා; සුලි කුනාටු හමනවා; …). සූර්යාගේ හා අභ්‍යවකාශයේ ඇති වන තත්වයන්ගෙන් සමහර ඒවා කාලාවර්තව (periodically) සිදු වෙනවා (ඒවා පුරෝකතනය කළ හැකියි); සමහර ඒවා අහඹු ලෙස සිදු වන්නේ. එනිසා එම සමස්ථ ක්‍රියාවලිය space weather (අභ්‍යවකාශ කාළගුණය) ලෙස නම් කරනවා. අප මෙතෙක් බොහෝ වේලාවක් ඉගෙන ගනිමින් සිටියේ මෙම ස්පේස් වෙදර් ගැන තමයි. තවද, සමකය ආසන්නයේ සිටින ලංකාව වැනි රටවලට ඇත්තටම ඉහල අක්ෂාංශක (higher latitude) ප්‍රදේශවල මෙන් විශාල ස්පේස් වෙදර් තත්වයන්ට මුහුන දෙන්නට සිදු වන්නේ නැත.
 
Read More »